Trong thực tế, rất nhiều vụ việc ban đầu chỉ có dấu hiệu: Vi phạm hành chính; Sai sót thủ tục; Kê khai chưa đúng; Quản lý chứng từ lỏng lẻo; Giao dịch chưa đầy đủ hồ sơ. Nhưng sau buổi làm việc với: Công an kinh tế; Cơ quan điều tra; Thanh tra; Quản lý thị trường; Thuế, hải quan… Thì vụ việc bất ngờ chuyển hướng sang: “Có dấu hiệu hình sự”. “Có tổ chức”. “Có hành vi che giấu”. “Có dấu hiệu gian dối”. “Có dấu hiệu chiếm đoạt hoặc hợp thức hóa hồ sơ”. Nhiều khi, chính câu trả lời thiếu hiểu biết của đại diện doanh nghiệp đã vô tình tạo ra yếu tố cấu thành tội phạm.
Một tình huống điển hình
Một doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa. Ban đầu, cơ quan chức năng kiểm tra và phát hiện: Một số chứng từ chưa đầy đủ; Có sai lệch về mã hàng; Khai báo chưa chính xác; Có dấu hiệu vi phạm quy định quản lý hành chính. Ở giai đoạn này, vụ việc hoàn toàn có thể xử lý: Truy thu thuế; Xử phạt hành chính; Buộc khắc phục hậu quả.
Tuy nhiên, trong quá trình làm việc, đại diện doanh nghiệp lại trả lời: “Bên em biết vậy nhưng làm theo chỉ đạo.” “Làm vậy để giảm thuế.” “Hồ sơ sửa lại sau.” “Bên em vẫn thường làm như vậy.” “Có nhờ đơn vị khác hợp thức hóa chứng từ.”
Chỉ vài câu nói thiếu kiểm soát… đã biến một hồ sơ hành chính thành hồ sơ có dấu hiệu: Gian dối có chủ đích. Trốn thuế. Làm giả tài liệu. Hợp thức hóa chứng từ. Thỏa thuận thực hiện hành vi trái pháp luật. “Lời khai miệng” đôi khi nguy hiểm hơn cả tài liệu.
Nhiều doanh nghiệp nghĩ rằng: “Mình hợp tác thì sẽ được nhẹ.” Điều đó đúng.
Nhưng hợp tác không có nghĩa là: Trả lời cảm tính; Suy đoán tùy tiện; Nhận thay trách nhiệm; Phát ngôn không kiểm soát; Khẳng định vấn đề chưa được kiểm chứng.
Trong tố tụng: Biên bản làm việc, Bản tường trình, Email, tin nhắn, Lời khai ban đầu… đều có thể trở thành chứng cứ.
Nhiều người không hiểu rằng: Chỉ cần xuất hiện yếu tố “cố ý”, “biết sai vẫn làm”, “thỏa thuận”, “che giấu”, “hợp thức hóa”… thì bản chất pháp lý vụ việc đã thay đổi rất lớn.
Doanh nghiệp thường mắc 4 sai lầm nguy hiểm
1. Cử người không hiểu pháp luật đi làm việc
Nhiều công ty giao: Kế toán, Nhân viên hành chính, Người quản lý trung gian… đi làm việc với cơ quan chức năng.
Họ: Không hiểu hậu quả pháp lý; Trả lời theo cảm xúc; Nghĩ gì nói đó; Muốn “thành thật cho xong”; Nhưng mỗi câu nói có thể tạo ra trách nhiệm pháp lý cho cả doanh nghiệp.
2. Trả lời vượt quá phạm vi được hỏi
Cơ quan chức năng hỏi một vấn đề. Nhưng doanh nghiệp lại: Kể thêm chuyện khác; Tự suy diễn; Tự nhận định hành vi; Đưa ra kết luận chủ quan; Nhiều hồ sơ bị mở rộng từ chính điều này.
3. Nhầm giữa “giải trình” và “thừa nhận hành vi phạm tội”
Giải trình là: Trình bày sự việc; Cung cấp hồ sơ; Làm rõ quy trình.
Không đồng nghĩa với: Tự kết luận mình sai; Tự xác định động cơ; Tự nhận có “chủ đích”; Doanh nghiệp không nên tự biến mình thành “chuyên gia buộc tội chính mình”.
4. Không có luật sư hoặc chuyên gia pháp lý đồng hành
Đây là sai lầm rất phổ biến. Nhiều doanh nghiệp: Chỉ tìm luật sư khi đã bị khởi tố; Chỉ xử lý khi có lệnh khám xét hoặc bắt giữ.
Trong khi thực tế: Giai đoạn làm việc ban đầu mới là lúc quyết định hướng đi của hồ sơ. Một câu nói sai… có thể trả giá bằng cả doanh nghiệp
Không ít vụ việc: Ban đầu chỉ phạt hành chính vài chục triệu; Nhưng sau đó bị khởi tố; Phong tỏa tài khoản; Khám xét công ty; Đình trệ hoạt động; Mất đối tác, mất ngân hàng, mất uy tín.
Doanh nghiệp chết không phải vì bản án… mà vì không còn ai dám hợp tác.
Góc nhìn từ Viện ILPAI
Theo kinh nghiệm tư vấn thực tế của Viện ILPAI, rất nhiều doanh nghiệp không thua vì hành vi ban đầu quá nghiêm trọng… mà thua vì: Không hiểu quy trình tố tụng; Không chuẩn bị hồ sơ giải trình; Không kiểm soát phát ngôn; Không có chiến lược pháp lý ngay từ đầu.
Trong môi trường pháp lý hiện nay: “Biết cách làm việc với cơ quan chức năng” cũng quan trọng không kém việc kinh doanh.
Bởi đôi khi: Một câu trả lời thiếu hiểu biết có thể biến một lỗi hành chính… thành vụ án hình sự.
TS. Thái Ngọc Sơn
Viện trưởng Viện ILPAI
