Hiến mô, tạng là nghĩa cử nhân đạo đáng trân trọng. Nhưng khi chính sách liên quan trực tiếp đến cơ thể và quyền tự quyết của người chưa thành niên, mục tiêu cứu người phải đi cùng những giới hạn bảo vệ nghiêm ngặt. Từ góc nhìn Viện ILPAI, việc rút đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác là bước điều chỉnh cần thiết.
Theo thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi gửi đại biểu Quốc hội ngày 1/11, Chính phủ đã bỏ quy định cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến. Đây là điều chỉnh trong quá trình xây dựng luật, chưa phải quy định mới đã có hiệu lực.
Luật năm 2006 quy định người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác; đồng thời nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể ở người sống dưới 18 tuổi. Các nguyên tắc nền tảng gồm tự nguyện, nhân đạo và không nhằm mục đích thương mại.
Vì vậy, mọi đề xuất thay đổi giới hạn bảo vệ người chưa thành niên đều cần được xem xét bằng sự thận trọng đặc biệt.
Sự đồng ý có thực sự tự nguyện?
Điểm đáng lo nhất không nằm ở một mẫu đơn đăng ký, mà ở hoàn cảnh dẫn đến chữ ký trên mẫu đơn ấy.
Một người chưa thành niên có thể hiểu rằng hiến tạng là việc tốt, nhưng chưa chắc đã hiểu đầy đủ ý nghĩa pháp lý của quyết định, phạm vi đồng ý, quyền thay đổi nguyện vọng và cách quyền đó được thực hiện. Khả năng nói “đồng ý” cũng không đồng nghĩa với khả năng tự bảo vệ mình trước sức ép.
Trong gia đình, sức ép đôi khi không biểu hiện bằng lời đe dọa. Nó có thể xuất phát từ sự kỳ vọng, cảm giác mắc nợ hoặc nỗi sợ bị coi là ích kỷ. Một người trẻ có thể chấp thuận vì không muốn làm cha mẹ thất vọng, dù bản thân còn sợ hãi, băn khoăn.
Từ góc nhìn pháp lý của Viện ILPAI, đánh giá tính tự nguyện phải đi sâu vào những quan hệ phụ thuộc ấy. Nếu chỉ kiểm tra đủ chữ ký, đủ xác nhận mà không xác định người hiến có thực sự được lựa chọn hay không, thủ tục có thể hợp lệ về hình thức nhưng thiếu bảo đảm về thực chất.
Trong nhận định đề xuất của TS Thái Ngọc Sơn, Viện trưởng Viện ILPAI, nguy hiểm của chính sách sẽ xuất hiện khi pháp luật mở rộng khả năng quyết định đối với cơ thể người chưa thành niên, trong khi cơ chế phát hiện ép buộc, xử lý xung đột lợi ích và bảo vệ quyền từ chối chưa đủ sức vận hành.
Cha mẹ đại diện, nhưng không thể thay thế mọi ý chí của con
Cha mẹ có trách nhiệm bảo vệ con. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên suy luận rằng mọi quyết định có sự đồng ý của cha mẹ đều bảo đảm đầy đủ lợi ích của người chưa thành niên.
Khi người thân cần được cứu chữa, tình thương và sự tuyệt vọng có thể khiến gia đình nghiêng hoàn toàn về lợi ích của người nhận. Chính trong hoàn cảnh ấy, người dự kiến hiến mô càng cần một cơ chế bảo vệ độc lập.
Câu hỏi phải được đặt ra là: Ai lắng nghe người hiến khi họ không dám nói trước mặt gia đình? Ai bảo đảm việc từ chối không khiến họ bị trách móc? Ai có quyền yêu cầu dừng quy trình nếu phát hiện dấu hiệu bị tác động?
Những câu hỏi này phải có câu trả lời rõ ràng trước khi chính sách được áp dụng.
Rút đề xuất đăng ký chưa giải quyết toàn bộ vấn đề
Cần hiểu chính xác phạm vi điều chỉnh: bỏ việc cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến không có nghĩa dự thảo loại bỏ mọi trường hợp hiến liên quan đến nhóm tuổi này.
Theo thông tin được công bố, dự thảo vẫn dự kiến cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện nhất định; đồng thời có quy định về lấy mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn khi có văn bản đồng ý của người đại diện.
Đây là các tình huống khác nhau, cần được đánh giá riêng. Không nên đánh đồng hiến mô tái sinh với hiến bộ phận cơ thể không tái sinh, hoặc đồng nhất việc đăng ký nguyện vọng với việc cho phép lấy mô, tạng.
Với hiến mô khi còn sống, ILPAI đề xuất phải bảo đảm quyền từ chối và rút lại sự đồng ý được thực hiện thực chất; có tư vấn riêng, phù hợp độ tuổi; đánh giá nguy cơ đối với người hiến; và giám sát độc lập trước mọi xung đột lợi ích.
Với hiến sau khi chết, yêu cầu then chốt là quy trình xác định tử vong chặt chẽ, trách nhiệm chuyên môn rõ ràng, sự độc lập giữa các khâu và cơ chế kiểm tra có thể truy vết. Không được để nhu cầu ghép tạng tác động đến quyết định điều trị hay xác định tử vong.
Đây là những yêu cầu phòng ngừa rủi ro, không phải căn cứ để quy kết sai phạm cho hoạt động ghép tạng.
Giữ niềm tin bằng giới hạn pháp luật rõ ràng
Hoạt động hiến, ghép mô, tạng cần sự tin cậy của xã hội. Niềm tin ấy được xây dựng khi người dân thấy rằng mỗi người hiến đều được tôn trọng, mọi quyết định đều được kiểm soát và người yếu thế có cơ chế bảo vệ hữu hiệu.
Theo quan điểm đề xuất của TS Thái Ngọc Sơn, rút một đề xuất có nhiều rủi ro là biểu hiện cần thiết của trách nhiệm tiếp thu trong xây dựng pháp luật. Mục tiêu nhân đạo càng lớn, yêu cầu chứng minh tính an toàn và khả năng kiểm soát càng phải nghiêm ngặt.
Vì thế, bỏ đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến là quyết định đúng. Công việc tiếp theo là rà soát toàn bộ những quy định còn liên quan đến người chưa thành niên, để sự bảo vệ không dừng ở một giới hạn tuổi hay một văn bản đồng ý.
Một chính sách nhân đạo phải bảo vệ cả người cần được cứu chữa và người có thể trở thành người hiến. Đối với người chưa thành niên, sự bảo vệ ấy phải được thiết kế ngay trong luật, bằng những điều kiện cụ thể và trách nhiệm có thể kiểm chứng.
Luật năm 2006 quy định người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác; đồng thời nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể ở người sống dưới 18 tuổi. Các nguyên tắc nền tảng gồm tự nguyện, nhân đạo và không nhằm mục đích thương mại.
Vì vậy, mọi đề xuất thay đổi giới hạn bảo vệ người chưa thành niên đều cần được xem xét bằng sự thận trọng đặc biệt.
Sự đồng ý có thực sự tự nguyện?
Điểm đáng lo nhất không nằm ở một mẫu đơn đăng ký, mà ở hoàn cảnh dẫn đến chữ ký trên mẫu đơn ấy.
Một người chưa thành niên có thể hiểu rằng hiến tạng là việc tốt, nhưng chưa chắc đã hiểu đầy đủ ý nghĩa pháp lý của quyết định, phạm vi đồng ý, quyền thay đổi nguyện vọng và cách quyền đó được thực hiện. Khả năng nói “đồng ý” cũng không đồng nghĩa với khả năng tự bảo vệ mình trước sức ép.
Trong gia đình, sức ép đôi khi không biểu hiện bằng lời đe dọa. Nó có thể xuất phát từ sự kỳ vọng, cảm giác mắc nợ hoặc nỗi sợ bị coi là ích kỷ. Một người trẻ có thể chấp thuận vì không muốn làm cha mẹ thất vọng, dù bản thân còn sợ hãi, băn khoăn.
Từ góc nhìn pháp lý của Viện ILPAI, đánh giá tính tự nguyện phải đi sâu vào những quan hệ phụ thuộc ấy. Nếu chỉ kiểm tra đủ chữ ký, đủ xác nhận mà không xác định người hiến có thực sự được lựa chọn hay không, thủ tục có thể hợp lệ về hình thức nhưng thiếu bảo đảm về thực chất.
Trong nhận định đề xuất của TS Thái Ngọc Sơn, Viện trưởng Viện ILPAI, nguy hiểm của chính sách sẽ xuất hiện khi pháp luật mở rộng khả năng quyết định đối với cơ thể người chưa thành niên, trong khi cơ chế phát hiện ép buộc, xử lý xung đột lợi ích và bảo vệ quyền từ chối chưa đủ sức vận hành.
Cha mẹ đại diện, nhưng không thể thay thế mọi ý chí của con
Cha mẹ có trách nhiệm bảo vệ con. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên suy luận rằng mọi quyết định có sự đồng ý của cha mẹ đều bảo đảm đầy đủ lợi ích của người chưa thành niên.
Khi người thân cần được cứu chữa, tình thương và sự tuyệt vọng có thể khiến gia đình nghiêng hoàn toàn về lợi ích của người nhận. Chính trong hoàn cảnh ấy, người dự kiến hiến mô càng cần một cơ chế bảo vệ độc lập.
Câu hỏi phải được đặt ra là: Ai lắng nghe người hiến khi họ không dám nói trước mặt gia đình? Ai bảo đảm việc từ chối không khiến họ bị trách móc? Ai có quyền yêu cầu dừng quy trình nếu phát hiện dấu hiệu bị tác động?
Những câu hỏi này phải có câu trả lời rõ ràng trước khi chính sách được áp dụng.
Rút đề xuất đăng ký chưa giải quyết toàn bộ vấn đề
Cần hiểu chính xác phạm vi điều chỉnh: bỏ việc cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến không có nghĩa dự thảo loại bỏ mọi trường hợp hiến liên quan đến nhóm tuổi này.
Theo thông tin được công bố, dự thảo vẫn dự kiến cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện nhất định; đồng thời có quy định về lấy mô, bộ phận cơ thể sau chết não hoặc chết tuần hoàn khi có văn bản đồng ý của người đại diện.
Đây là các tình huống khác nhau, cần được đánh giá riêng. Không nên đánh đồng hiến mô tái sinh với hiến bộ phận cơ thể không tái sinh, hoặc đồng nhất việc đăng ký nguyện vọng với việc cho phép lấy mô, tạng.
Với hiến mô khi còn sống, ILPAI đề xuất phải bảo đảm quyền từ chối và rút lại sự đồng ý được thực hiện thực chất; có tư vấn riêng, phù hợp độ tuổi; đánh giá nguy cơ đối với người hiến; và giám sát độc lập trước mọi xung đột lợi ích.
Với hiến sau khi chết, yêu cầu then chốt là quy trình xác định tử vong chặt chẽ, trách nhiệm chuyên môn rõ ràng, sự độc lập giữa các khâu và cơ chế kiểm tra có thể truy vết. Không được để nhu cầu ghép tạng tác động đến quyết định điều trị hay xác định tử vong.
Đây là những yêu cầu phòng ngừa rủi ro, không phải căn cứ để quy kết sai phạm cho hoạt động ghép tạng.
Giữ niềm tin bằng giới hạn pháp luật rõ ràng
Hoạt động hiến, ghép mô, tạng cần sự tin cậy của xã hội. Niềm tin ấy được xây dựng khi người dân thấy rằng mỗi người hiến đều được tôn trọng, mọi quyết định đều được kiểm soát và người yếu thế có cơ chế bảo vệ hữu hiệu.
Theo quan điểm đề xuất của TS Thái Ngọc Sơn, rút một đề xuất có nhiều rủi ro là biểu hiện cần thiết của trách nhiệm tiếp thu trong xây dựng pháp luật. Mục tiêu nhân đạo càng lớn, yêu cầu chứng minh tính an toàn và khả năng kiểm soát càng phải nghiêm ngặt.
Vì thế, bỏ đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến là quyết định đúng. Công việc tiếp theo là rà soát toàn bộ những quy định còn liên quan đến người chưa thành niên, để sự bảo vệ không dừng ở một giới hạn tuổi hay một văn bản đồng ý.
Một chính sách nhân đạo phải bảo vệ cả người cần được cứu chữa và người có thể trở thành người hiến. Đối với người chưa thành niên, sự bảo vệ ấy phải được thiết kế ngay trong luật, bằng những điều kiện cụ thể và trách nhiệm có thể kiểm chứng.
