Chỉ một người ký giấy vay, vì sao cả hai bị đòi nợ?
Chồng tự vay tiền kinh doanh, vợ đến khi chủ nợ tìm tới mới biết. Hoặc vợ vay một khoản lớn, không trao đổi với chồng nhưng sau đó cả hai cùng bị yêu cầu thanh toán. Những tình huống này thường dẫn đến tranh cãi: “Không ký giấy vay thì tại sao phải trả?”
Việc vợ hoặc chồng tự vay tiền không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm của người còn lại. Tuy nhiên, chỉ dựa vào việc không ký tên hoặc không biết khoản vay cũng chưa đủ để kết luận đó là nợ riêng.
Muốn xác định trách nhiệm, cần làm rõ khoản vay phục vụ việc gì, các bên đã thỏa thuận ra sao và có chứng cứ nào chứng minh.
1. Khi nào khoản vay của một người làm phát sinh nghĩa vụ chung?
Điều 27 và Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 là những căn cứ quan trọng để xem xét trách nhiệm liên đới của vợ chồng.
Các trường hợp cần đối chiếu gồm: giao dịch do cả hai thỏa thuận xác lập; khoản vay đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; nghĩa vụ liên quan đến tài sản chung hoặc thuộc căn cứ khác do luật quy định. Vì vậy, một người trực tiếp vay vẫn có thể làm phát sinh nghĩa vụ chung nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.
Vay để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình
Ví dụ, tiền vay được dùng thanh toán viện phí cần thiết cho con hoặc chi phí sinh hoạt thiết yếu. Khi có tranh chấp, cần kiểm tra thực tế sử dụng tiền, không chỉ nhìn vào tên người ký hợp đồng.
Vay phục vụ hoạt động kinh doanh
Không nên mặc định “vay kinh doanh là nợ chung” hoặc “tự kinh doanh thì tự trả”. Cần làm rõ hoạt động đó có sự tham gia, thỏa thuận của cả hai hay không; tiền được sử dụng thế nào; có liên quan đến tài sản và lợi ích chung ra sao.
Một khoản đầu tư thua lỗ cũng không tự chuyển thành nợ riêng chỉ vì kết quả kinh doanh không như mong muốn.
2. Những khoản nợ nào có thể thuộc nghĩa vụ riêng?
Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định các nhóm nghĩa vụ riêng, trong đó có nghĩa vụ phát sinh trước khi kết hôn; giao dịch do một bên thực hiện không vì nhu cầu gia đình; nghĩa vụ từ hành vi vi phạm pháp luật và một số nghĩa vụ liên quan đến tài sản riêng.
Chẳng hạn, khoản vay dùng hoàn toàn cho mục đích cá nhân, không phục vụ gia đình và không có căn cứ ràng buộc người kia có thể được xem xét là nghĩa vụ riêng.
Điều cần tránh là kết luận chỉ từ một chi tiết: người vay giấu gia đình, tiền chuyển vào tài khoản cá nhân hoặc người kia không ký giấy. Mỗi chi tiết đều phải được đặt trong toàn bộ hồ sơ.
3. Không biết việc vay có đủ để từ chối trả nợ?
Không biết hoặc không đồng ý là tình tiết cần xem xét, nhưng không phải căn cứ duy nhất. Với khoản vay phục vụ nhu cầu thiết yếu, trách nhiệm có thể phát sinh dù chỉ một người thực hiện giao dịch.
Ngược lại, việc người kia biết có khoản vay cũng chưa tự chứng minh họ đồng ý cùng chịu nợ. Cần phân biệt biết thông tin, đồng ý giao dịch, đại diện hợp pháp và trực tiếp cam kết thanh toán.
Nếu có chữ ký trong hồ sơ, phải kiểm tra người ký tham gia với tư cách nào: người vay, người bảo lãnh hay người xác nhận. Không nên chỉ nhìn chữ ký rồi kết luận phạm vi nghĩa vụ.
4. Ai phải chứng minh khoản vay là nợ chung?
Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự, bên yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi phải cung cấp chứng cứ cho yêu cầu của mình; bên phản đối cũng phải đưa ra tài liệu chứng minh sự phản đối.
Do đó, chủ nợ yêu cầu cả hai cùng trả cần chứng minh căn cứ ràng buộc người không trực tiếp vay. Người bị yêu cầu trả nợ cũng nên chủ động giao nộp chứng cứ về mục đích sử dụng tiền, thỏa thuận và vai trò của mình.
Nếu chứng cứ không đầy đủ, Tòa án giải quyết theo hồ sơ đã thu thập được; không thể khẳng định trước rằng khoản vay chắc chắn sẽ được tuyên là nợ riêng.
5. Cần làm gì khi bị yêu cầu trả khoản vay của vợ hoặc chồng?
Kiểm tra đầy đủ hồ sơ khoản vay
Đề nghị cung cấp hợp đồng, giấy nhận tiền, chứng từ giải ngân, lịch sử thanh toán và các cam kết liên quan. Ghi lại thời điểm vay, số tiền thực nhận và người sử dụng tiền.
Đối chiếu mục đích sử dụng tiền
Tập hợp sao kê, hóa đơn, chứng từ học phí, viện phí, hồ sơ kinh doanh hoặc tài liệu chi tiêu khác. Những giấy tờ này giúp làm rõ tiền phục vụ gia đình hay mục đích riêng.
Phản hồi yêu cầu thanh toán bằng văn bản
Nêu rõ nội dung đồng ý, nội dung phản đối và căn cứ tương ứng. Trước khi ký xác nhận nợ hoặc cam kết trả thay, cần đọc kỹ số tiền, lãi, thời hạn và tư cách ký.
Chủ động tham gia khi có tranh chấp
Nếu nhận giấy triệu tập của Tòa án, cần phản hồi và cung cấp chứng cứ đúng yêu cầu. Trường hợp nghi ngờ chữ ký bị giả mạo, nên nêu rõ sự phản đối và đề nghị xem xét giám định.
6. Ly thân, ly hôn có tự chấm dứt nghĩa vụ trả nợ?
Ly thân không đồng nghĩa với chấm dứt quan hệ hôn nhân. Khoản vay phát sinh trong giai đoạn này vẫn cần được đánh giá theo căn cứ xác định nghĩa vụ chung, riêng.
Với trường hợp đã ly hôn, cần kiểm tra thêm Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 về quyền, nghĩa vụ tài sản đối với người thứ ba. Không nên hiểu rằng ly hôn tự xóa trách nhiệm với khoản nợ chung có trước đó.
Xác định đúng khoản nợ trước khi nhận trách nhiệm thanh toán
Vợ hoặc chồng tự vay tiền cần được xem xét trên cơ sở mục đích vay, thỏa thuận, quyền đại diện và chứng cứ thực tế. Cả quan điểm “đã kết hôn thì cùng trả” lẫn “không ký thì không liên quan” đều có thể dẫn đến đánh giá thiếu chính xác.
Khi phát sinh yêu cầu thanh toán, việc cần làm trước tiên là kiểm tra hồ sơ và xác định rõ căn cứ trách nhiệm của từng người.
Bài viết cung cấp thông tin pháp lý chung; việc giải quyết từng trường hợp phụ thuộc vào hồ sơ và tình tiết cụ thể.
Viện ILPAI – Vững vàng pháp lý, lan tỏa truyền thông.
