Bài phân tích theo góc nhìn Viện Nghiên cứu Pháp lý & Công chúng ILPAI
Việc Quốc hội xem xét đồng thời năm dự án luật do Bộ Công an chủ trì soạn thảo đặt ra những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi quản lý an ninh, trật tự. Đó còn là câu chuyện về sự an toàn của dữ liệu, độ tin cậy của giao dịch số, trách nhiệm bảo đảm an toàn công trình và tính công bằng trong xử lý vi phạm. Chất lượng của các đạo luật cần được đánh giá bằng khả năng bảo vệ xã hội, đồng thời giúp người dân và doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện được và bảo vệ được quyền lợi của mình.
Theo thông tin Báo Nhân Dân, ngày 26/10/2026, Quốc hội nghe tờ trình, báo cáo thẩm tra và thảo luận tại tổ về năm dự án luật: Luật An ninh dữ liệu; Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia; Luật Định danh và xác thực điện tử; dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của hai luật về quản lý vũ khí và phòng cháy, chữa cháy; Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi. Đây là các dự án đang được xem xét, không đồng nghĩa mọi đề xuất đã trở thành quy định có hiệu lực.
Từ góc nhìn Viện ILPAI, có thể nhận diện một vấn đề xuyên suốt: khi hoạt động kinh tế, đời sống và quản trị xã hội ngày càng phụ thuộc vào công nghệ và hạ tầng liên thông, một sự cố riêng lẻ có thể gây hậu quả rộng lớn. Vì vậy, tăng cường bảo vệ là cần thiết. Tuy nhiên, mỗi yêu cầu quản lý cũng cần có phạm vi rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và cơ chế kiểm soát tương ứng.
An ninh dữ liệu phải bắt đầu từ trách nhiệm đối với dữ liệu đang nắm giữ
Theo giới thiệu của Bộ Công an, dự thảo Luật An ninh dữ liệu hướng đến quản lý theo cấp độ rủi ro và bảo vệ dữ liệu xuyên suốt vòng đời. Cơ quan soạn thảo cũng phân định nội dung này với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.
Sự phân định đó có ý nghĩa thực tiễn. Nếu ranh giới giữa các văn bản không rõ, doanh nghiệp có thể phải thực hiện nhiều bộ hồ sơ cho cùng một hoạt động, trong khi người bị lộ thông tin vẫn khó xác định ai chịu trách nhiệm.
Chẳng hạn, một doanh nghiệp thu thập thông tin khách hàng, thuê nền tảng quản lý bán hàng và sử dụng dịch vụ lưu trữ của bên thứ ba. Khi dữ liệu bị phát tán, vấn đề cần giải quyết là trách nhiệm của từng bên: ai quyết định thu thập, ai được truy cập, ai có nghĩa vụ bảo vệ và ai phải phối hợp khắc phục.
Theo cách tiếp cận của ILPAI, việc hoàn thiện luật cần chú trọng khả năng truy trách nhiệm trong toàn bộ quá trình xử lý dữ liệu. Các nghĩa vụ nên được thiết kế tương xứng với tính chất dữ liệu và mức độ rủi ro; tránh áp dụng cùng một yêu cầu kỹ thuật, nhân sự và hồ sơ cho mọi tổ chức.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, quy định dễ hiểu, biểu mẫu thống nhất và hướng dẫn phù hợp sẽ giúp việc bảo vệ dữ liệu đi vào thực chất. Nếu yêu cầu quá phức tạp, doanh nghiệp có thể tập trung hoàn thiện giấy tờ mà bỏ sót những điểm yếu trong vận hành.
Định danh điện tử phải đi cùng cơ chế xử lý khi nhận diện sai
Thông tin giới thiệu trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cho biết dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử đề cập ba mô hình xác thực, đồng thời đặt ra các điều kiện đối với tổ chức cung cấp dịch vụ, bao gồm bảo vệ dữ liệu người dùng và bảo hiểm trách nhiệm.
Về phương diện chính sách, định danh đáng tin cậy có thể giúp hạn chế giả mạo, giảm việc xuất trình giấy tờ và hỗ trợ giao dịch từ xa. Nhưng pháp luật cũng phải giải quyết tình huống hệ thống nhận diện sai, tài khoản bị chiếm đoạt hoặc dữ liệu chưa được cập nhật.
Một câu hỏi cần được làm rõ là: khi danh tính được xác thực thành công nhưng người có danh tính đó phủ nhận giao dịch, trách nhiệm chứng minh và xử lý thuộc về ai?
Xét về logic pháp lý, xác định đúng danh tính chưa đủ để kết luận người đó tự nguyện thực hiện giao dịch, có đầy đủ thẩm quyền đại diện hoặc chấp thuận toàn bộ nội dung hợp đồng. Vì vậy, cơ chế định danh cần được kết nối chặt chẽ với việc kiểm tra thẩm quyền, ghi nhận ý chí và lưu giữ chứng cứ giao dịch.
ILPAI đề xuất quan tâm thêm đến thời hạn xử lý yêu cầu khóa tài khoản, sửa dữ liệu và khiếu nại kết quả xác thực. Đồng thời, cần có phương án hỗ trợ người gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ. Một dịch vụ công được số hóa chỉ thực sự thuận tiện khi người dân vẫn tiếp cận được quyền lợi của mình lúc thiết bị hoặc hệ thống gặp sự cố.
Bảo vệ công trình quan trọng cần làm rõ phạm vi ảnh hưởng
Trong quá trình xem xét dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, vấn đề phân định ranh giới với luật chuyên ngành, thống nhất tiêu chí và phương pháp phân loại công trình đã được đặt ra.
Đối với doanh nghiệp, việc một công trình thuộc diện bảo vệ đặc biệt có thể tác động đến đầu tư, khai thác, sử dụng đất và hoạt động của các chủ thể liên quan. Bởi vậy, tiêu chí xác định và nghĩa vụ phát sinh cần đủ rõ để các bên dự liệu trước.
Theo góc nhìn ILPAI, nội dung cần được công khai ở mức phù hợp gồm: chủ thể phải thực hiện nghĩa vụ gì, phạm vi nào chịu tác động, cơ quan nào hướng dẫn và cơ chế nào xử lý kiến nghị. Những thông tin thuộc diện bảo vệ bí mật vẫn phải được giữ kín, nhưng yêu cầu bảo mật không nên khiến người có nghĩa vụ không biết cách tuân thủ.
Khi các biện pháp bảo vệ ảnh hưởng đến hoạt động hợp pháp, cần có căn cứ, trình tự và cơ chế giải quyết quyền lợi tương ứng. Sự minh bạch này giúp hạn chế tranh chấp và tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp phối hợp bảo vệ công trình.
Giảm thủ tục phòng cháy phải gắn với năng lực tự chịu trách nhiệm
Theo thông tin về tờ trình sáng 26/10, dự thảo sửa đổi hai luật về quản lý vũ khí và phòng cháy, chữa cháy tập trung vào phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Trong đó có đề xuất bãi bỏ một số quy định liên quan đến thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu phòng cháy, chữa cháy.
Điều cần phân biệt là giảm thủ tục kiểm tra của cơ quan nhà nước với nghĩa vụ bảo đảm an toàn của chủ đầu tư, chủ sở hữu và đơn vị vận hành.
Từ góc độ quản trị rủi ro, khi tăng trách nhiệm tự kiểm soát, doanh nghiệp phải có khả năng chứng minh công trình đáp ứng yêu cầu an toàn. Hồ sơ thiết kế, nghiệm thu, bảo trì và diễn tập cần phản ánh tình trạng thực tế, thay vì chỉ được chuẩn bị để xuất trình khi kiểm tra.
ILPAI cho rằng việc chuyển đổi phương thức quản lý cần đi cùng tiêu chí hậu kiểm minh bạch, hướng dẫn kỹ thuật dễ tiếp cận và trách nhiệm rõ ràng của đơn vị tư vấn. Nếu thiếu những điều kiện này, doanh nghiệp có thể giảm được một khâu thủ tục nhưng lại tăng rủi ro do hiểu sai hoặc phụ thuộc vào tư vấn thiếu năng lực.
Sức răn đe của xử phạt còn nằm ở tính chính xác và công bằng
Trong quá trình góp ý dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi, đề xuất nâng mức phạt tiền tối đa lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và 3 tỷ đồng đối với tổ chức đã được nêu; đồng thời có ý kiến yêu cầu đánh giá kỹ tác động đến đời sống và sản xuất, kinh doanh. Đây là mức trần được đề xuất, không phải mức phạt chung cho mọi hành vi.
Theo góc nhìn ILPAI, thảo luận về mức phạt cần đặt trong quan hệ với tính chất vi phạm, hậu quả, lợi ích bất hợp pháp và khả năng ngăn ngừa tái phạm. Một hành vi cố ý thu lợi lớn cần được xử lý tương xứng; đồng thời, việc xác định hành vi, lỗi và chứng cứ phải chặt chẽ.
Mức phạt càng lớn thì yêu cầu giải trình càng cao. Người bị xử lý cần biết căn cứ áp dụng, có điều kiện trình bày ý kiến và tiếp cận cơ chế khiếu nại, khởi kiện theo quy định. Công khai tiêu chí áp dụng và tăng trách nhiệm của người ra quyết định sẽ góp phần hạn chế tùy nghi.
Hiệu quả thực thi cũng cần được xem xét qua khả năng giảm vi phạm và khắc phục hậu quả, thay vì chỉ nhìn vào số quyết định xử phạt hoặc số tiền thu được.
Chất lượng lập pháp cần được kiểm chứng từ khả năng thực hiện
Nhìn tổng thể, năm dự án luật cần được rà soát trong mối liên hệ với nhau. Dữ liệu phục vụ định danh phải được bảo vệ; hệ thống định danh phải có cơ chế xử lý sai sót; hoạt động bảo vệ công trình và bảo đảm an toàn phải xác định đúng trách nhiệm; chế tài phải đủ nghiêm và được áp dụng công bằng.
ILPAI đề xuất đặt trọng tâm vào ba yêu cầu: nghĩa vụ rõ để có thể tuân thủ; thủ tục thống nhất để giảm chồng chéo; cơ chế giải quyết sai sót đủ hiệu quả để bảo vệ quyền lợi.
Đối với doanh nghiệp, giai đoạn thảo luận dự án luật là thời điểm phù hợp để rà soát rủi ro và phản ánh những vướng mắc cụ thể. Những góp ý xuất phát từ một hợp đồng, một quy trình dữ liệu hay một hồ sơ an toàn đang gặp khó khăn có thể giúp cơ quan soạn thảo nhận diện vấn đề sát thực tế hơn.
Một đạo luật tạo được niềm tin khi người tuân thủ biết mình cần làm gì, người vi phạm được xử lý đúng và người chịu thiệt hại có con đường bảo vệ quyền lợi. Đó cũng nên là thước đo khi hoàn thiện hệ thống pháp luật về an ninh, trật tự trong giai đoạn mới.
*Phạm vi bài viết: bình luận chính sách dựa trên thông tin công khai về chương trình Quốc hội và các nội dung dự thảo được giới thiệu; không phải kết luận rà soát toàn văn phiên bản dự thảo cuối cùng.
Theo thông tin Báo Nhân Dân, ngày 26/10/2026, Quốc hội nghe tờ trình, báo cáo thẩm tra và thảo luận tại tổ về năm dự án luật: Luật An ninh dữ liệu; Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia; Luật Định danh và xác thực điện tử; dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của hai luật về quản lý vũ khí và phòng cháy, chữa cháy; Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi. Đây là các dự án đang được xem xét, không đồng nghĩa mọi đề xuất đã trở thành quy định có hiệu lực.
Từ góc nhìn Viện ILPAI, có thể nhận diện một vấn đề xuyên suốt: khi hoạt động kinh tế, đời sống và quản trị xã hội ngày càng phụ thuộc vào công nghệ và hạ tầng liên thông, một sự cố riêng lẻ có thể gây hậu quả rộng lớn. Vì vậy, tăng cường bảo vệ là cần thiết. Tuy nhiên, mỗi yêu cầu quản lý cũng cần có phạm vi rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và cơ chế kiểm soát tương ứng.
An ninh dữ liệu phải bắt đầu từ trách nhiệm đối với dữ liệu đang nắm giữ
Theo giới thiệu của Bộ Công an, dự thảo Luật An ninh dữ liệu hướng đến quản lý theo cấp độ rủi ro và bảo vệ dữ liệu xuyên suốt vòng đời. Cơ quan soạn thảo cũng phân định nội dung này với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.
Sự phân định đó có ý nghĩa thực tiễn. Nếu ranh giới giữa các văn bản không rõ, doanh nghiệp có thể phải thực hiện nhiều bộ hồ sơ cho cùng một hoạt động, trong khi người bị lộ thông tin vẫn khó xác định ai chịu trách nhiệm.
Chẳng hạn, một doanh nghiệp thu thập thông tin khách hàng, thuê nền tảng quản lý bán hàng và sử dụng dịch vụ lưu trữ của bên thứ ba. Khi dữ liệu bị phát tán, vấn đề cần giải quyết là trách nhiệm của từng bên: ai quyết định thu thập, ai được truy cập, ai có nghĩa vụ bảo vệ và ai phải phối hợp khắc phục.
Theo cách tiếp cận của ILPAI, việc hoàn thiện luật cần chú trọng khả năng truy trách nhiệm trong toàn bộ quá trình xử lý dữ liệu. Các nghĩa vụ nên được thiết kế tương xứng với tính chất dữ liệu và mức độ rủi ro; tránh áp dụng cùng một yêu cầu kỹ thuật, nhân sự và hồ sơ cho mọi tổ chức.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, quy định dễ hiểu, biểu mẫu thống nhất và hướng dẫn phù hợp sẽ giúp việc bảo vệ dữ liệu đi vào thực chất. Nếu yêu cầu quá phức tạp, doanh nghiệp có thể tập trung hoàn thiện giấy tờ mà bỏ sót những điểm yếu trong vận hành.
Định danh điện tử phải đi cùng cơ chế xử lý khi nhận diện sai
Thông tin giới thiệu trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cho biết dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử đề cập ba mô hình xác thực, đồng thời đặt ra các điều kiện đối với tổ chức cung cấp dịch vụ, bao gồm bảo vệ dữ liệu người dùng và bảo hiểm trách nhiệm.
Về phương diện chính sách, định danh đáng tin cậy có thể giúp hạn chế giả mạo, giảm việc xuất trình giấy tờ và hỗ trợ giao dịch từ xa. Nhưng pháp luật cũng phải giải quyết tình huống hệ thống nhận diện sai, tài khoản bị chiếm đoạt hoặc dữ liệu chưa được cập nhật.
Một câu hỏi cần được làm rõ là: khi danh tính được xác thực thành công nhưng người có danh tính đó phủ nhận giao dịch, trách nhiệm chứng minh và xử lý thuộc về ai?
Xét về logic pháp lý, xác định đúng danh tính chưa đủ để kết luận người đó tự nguyện thực hiện giao dịch, có đầy đủ thẩm quyền đại diện hoặc chấp thuận toàn bộ nội dung hợp đồng. Vì vậy, cơ chế định danh cần được kết nối chặt chẽ với việc kiểm tra thẩm quyền, ghi nhận ý chí và lưu giữ chứng cứ giao dịch.
ILPAI đề xuất quan tâm thêm đến thời hạn xử lý yêu cầu khóa tài khoản, sửa dữ liệu và khiếu nại kết quả xác thực. Đồng thời, cần có phương án hỗ trợ người gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ. Một dịch vụ công được số hóa chỉ thực sự thuận tiện khi người dân vẫn tiếp cận được quyền lợi của mình lúc thiết bị hoặc hệ thống gặp sự cố.
Bảo vệ công trình quan trọng cần làm rõ phạm vi ảnh hưởng
Trong quá trình xem xét dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, vấn đề phân định ranh giới với luật chuyên ngành, thống nhất tiêu chí và phương pháp phân loại công trình đã được đặt ra.
Đối với doanh nghiệp, việc một công trình thuộc diện bảo vệ đặc biệt có thể tác động đến đầu tư, khai thác, sử dụng đất và hoạt động của các chủ thể liên quan. Bởi vậy, tiêu chí xác định và nghĩa vụ phát sinh cần đủ rõ để các bên dự liệu trước.
Theo góc nhìn ILPAI, nội dung cần được công khai ở mức phù hợp gồm: chủ thể phải thực hiện nghĩa vụ gì, phạm vi nào chịu tác động, cơ quan nào hướng dẫn và cơ chế nào xử lý kiến nghị. Những thông tin thuộc diện bảo vệ bí mật vẫn phải được giữ kín, nhưng yêu cầu bảo mật không nên khiến người có nghĩa vụ không biết cách tuân thủ.
Khi các biện pháp bảo vệ ảnh hưởng đến hoạt động hợp pháp, cần có căn cứ, trình tự và cơ chế giải quyết quyền lợi tương ứng. Sự minh bạch này giúp hạn chế tranh chấp và tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp phối hợp bảo vệ công trình.
Giảm thủ tục phòng cháy phải gắn với năng lực tự chịu trách nhiệm
Theo thông tin về tờ trình sáng 26/10, dự thảo sửa đổi hai luật về quản lý vũ khí và phòng cháy, chữa cháy tập trung vào phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Trong đó có đề xuất bãi bỏ một số quy định liên quan đến thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu phòng cháy, chữa cháy.
Điều cần phân biệt là giảm thủ tục kiểm tra của cơ quan nhà nước với nghĩa vụ bảo đảm an toàn của chủ đầu tư, chủ sở hữu và đơn vị vận hành.
Từ góc độ quản trị rủi ro, khi tăng trách nhiệm tự kiểm soát, doanh nghiệp phải có khả năng chứng minh công trình đáp ứng yêu cầu an toàn. Hồ sơ thiết kế, nghiệm thu, bảo trì và diễn tập cần phản ánh tình trạng thực tế, thay vì chỉ được chuẩn bị để xuất trình khi kiểm tra.
ILPAI cho rằng việc chuyển đổi phương thức quản lý cần đi cùng tiêu chí hậu kiểm minh bạch, hướng dẫn kỹ thuật dễ tiếp cận và trách nhiệm rõ ràng của đơn vị tư vấn. Nếu thiếu những điều kiện này, doanh nghiệp có thể giảm được một khâu thủ tục nhưng lại tăng rủi ro do hiểu sai hoặc phụ thuộc vào tư vấn thiếu năng lực.
Sức răn đe của xử phạt còn nằm ở tính chính xác và công bằng
Trong quá trình góp ý dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi, đề xuất nâng mức phạt tiền tối đa lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và 3 tỷ đồng đối với tổ chức đã được nêu; đồng thời có ý kiến yêu cầu đánh giá kỹ tác động đến đời sống và sản xuất, kinh doanh. Đây là mức trần được đề xuất, không phải mức phạt chung cho mọi hành vi.
Theo góc nhìn ILPAI, thảo luận về mức phạt cần đặt trong quan hệ với tính chất vi phạm, hậu quả, lợi ích bất hợp pháp và khả năng ngăn ngừa tái phạm. Một hành vi cố ý thu lợi lớn cần được xử lý tương xứng; đồng thời, việc xác định hành vi, lỗi và chứng cứ phải chặt chẽ.
Mức phạt càng lớn thì yêu cầu giải trình càng cao. Người bị xử lý cần biết căn cứ áp dụng, có điều kiện trình bày ý kiến và tiếp cận cơ chế khiếu nại, khởi kiện theo quy định. Công khai tiêu chí áp dụng và tăng trách nhiệm của người ra quyết định sẽ góp phần hạn chế tùy nghi.
Hiệu quả thực thi cũng cần được xem xét qua khả năng giảm vi phạm và khắc phục hậu quả, thay vì chỉ nhìn vào số quyết định xử phạt hoặc số tiền thu được.
Chất lượng lập pháp cần được kiểm chứng từ khả năng thực hiện
Nhìn tổng thể, năm dự án luật cần được rà soát trong mối liên hệ với nhau. Dữ liệu phục vụ định danh phải được bảo vệ; hệ thống định danh phải có cơ chế xử lý sai sót; hoạt động bảo vệ công trình và bảo đảm an toàn phải xác định đúng trách nhiệm; chế tài phải đủ nghiêm và được áp dụng công bằng.
ILPAI đề xuất đặt trọng tâm vào ba yêu cầu: nghĩa vụ rõ để có thể tuân thủ; thủ tục thống nhất để giảm chồng chéo; cơ chế giải quyết sai sót đủ hiệu quả để bảo vệ quyền lợi.
Đối với doanh nghiệp, giai đoạn thảo luận dự án luật là thời điểm phù hợp để rà soát rủi ro và phản ánh những vướng mắc cụ thể. Những góp ý xuất phát từ một hợp đồng, một quy trình dữ liệu hay một hồ sơ an toàn đang gặp khó khăn có thể giúp cơ quan soạn thảo nhận diện vấn đề sát thực tế hơn.
Một đạo luật tạo được niềm tin khi người tuân thủ biết mình cần làm gì, người vi phạm được xử lý đúng và người chịu thiệt hại có con đường bảo vệ quyền lợi. Đó cũng nên là thước đo khi hoàn thiện hệ thống pháp luật về an ninh, trật tự trong giai đoạn mới.
*Phạm vi bài viết: bình luận chính sách dựa trên thông tin công khai về chương trình Quốc hội và các nội dung dự thảo được giới thiệu; không phải kết luận rà soát toàn văn phiên bản dự thảo cuối cùng.
