Cha mẹ mất không để lại di chúc, người con đang ở trong nhà có được hưởng toàn bộ?
Người con đang sinh sống trong nhà cha mẹ để lại không đương nhiên được hưởng toàn bộ căn nhà khi cha mẹ mất không để lại di chúc. Quyền hưởng thừa kế phải được xác định dựa trên di sản thực tế, những người có quyền hưởng và thỏa thuận hợp pháp giữa các bên.
Việc ở cùng cha mẹ nhiều năm, giữ giấy chứng nhận nhà đất hay đảm nhận việc thờ cúng không tự tạo ra quyền sở hữu toàn bộ di sản.
1. Không có di chúc, nhà đất của cha mẹ được chia thế nào?
Theo điểm a khoản 1 Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp người mất không để lại di chúc thì di sản được chia theo pháp luật.
Trước khi phân chia, gia đình cần xác định phần tài sản thực sự thuộc về người đã mất. Điều 612 quy định di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của họ trong tài sản chung với người khác.
Vì vậy, nếu căn nhà là tài sản chung của cha và mẹ, khi một người qua đời, không thể mặc nhiên lấy toàn bộ căn nhà để chia. Nếu hai người mất ở các thời điểm khác nhau, việc xác định người thừa kế và phần di sản cũng cần xem xét riêng tại từng thời điểm mở thừa kế.
2. Những ai có quyền hưởng thừa kế nhà đất?
Theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm:
- Vợ hoặc chồng của người chết.
- Cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của người chết.
- Con đẻ, con nuôi của người chết.
Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Do đó, gia đình không nên chỉ tính số người con mà bỏ sót vợ, chồng hoặc cha mẹ còn sống của người để lại di sản.
Pháp luật không dành phần thừa kế lớn hơn chỉ vì một người là con trưởng, con trai hay người đang ở trong nhà. Con gái đã kết hôn hoặc con đã ra ở riêng vẫn có quyền hưởng thừa kế nếu đủ điều kiện.
3. Người đang ở trong nhà được hưởng bao nhiêu?
Giả sử căn nhà được xác định là di sản cần chia cho bốn người con, không có người thừa kế khác và không có tình tiết làm thay đổi quyền hưởng, mỗi người được hưởng một phần tư giá trị di sản.
Người đang ở trong nhà cũng có phần tương ứng. Việc trực tiếp sử dụng, quản lý nhà hoặc giữ giấy tờ không tự làm mất quyền hưởng của những người còn lại.
Nếu muốn nhận toàn bộ căn nhà, người đang ở có thể thỏa thuận với các đồng thừa kế về việc nhận nhà và thanh toán giá trị phần di sản của họ.
4. Có công chăm sóc cha mẹ, sửa chữa nhà thì được chia nhiều hơn không?
Cần phân biệt quyền hưởng thừa kế với quyền yêu cầu thanh toán chi phí hoặc ghi nhận phần tài sản đóng góp.
Việc chăm sóc cha mẹ không tự động làm tăng suất thừa kế theo pháp luật. Tuy nhiên, các đồng thừa kế có thể thỏa thuận ghi nhận sự đóng góp này khi phân chia.
Đối với việc quản lý di sản, Điều 618 Bộ luật Dân sự 2015 quy định quyền được thanh toán chi phí bảo quản và hưởng thù lao theo quy định. Nếu có yêu cầu liên quan đến tiền xây dựng, sửa chữa hoặc tài sản đóng góp, người yêu cầu nên cung cấp hóa đơn, chứng từ chuyển khoản, giấy thỏa thuận và tài liệu liên quan để được xem xét.
5. Gia đình muốn giao toàn bộ căn nhà cho một người thì làm thế nào?
Theo Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, các đồng thừa kế có thể thỏa thuận về việc phân chia di sản. Với căn nhà khó chia thành các phần độc lập, gia đình có thể thống nhất phương án:
- Một người nhận nhà và thanh toán phần giá trị tương ứng cho những người còn lại.
- Các đồng thừa kế tự nguyện thỏa thuận để một người nhận toàn bộ theo đúng quy định pháp luật.
- Bán nhà để chia tiền theo phần được hưởng.
Nếu không thể chia đều bằng hiện vật, các bên không thỏa thuận được việc định giá và người nhận hiện vật thì hiện vật được bán để chia.
Khi trao đổi, gia đình nên làm rõ giá trị nhà đất, khoản tiền thanh toán, thời hạn thực hiện và việc bàn giao. Thỏa thuận càng cụ thể càng giúp hạn chế mâu thuẫn về sau.
6. Không thống nhất được việc chia nhà, nên xử lý ra sao?
Gia đình nên rà soát các giấy tờ về nguồn gốc nhà đất, quan hệ thừa kế, thời điểm cha mẹ qua đời và chứng cứ về các khoản đóng góp. Đây là cơ sở để xác định yêu cầu của từng bên và lựa chọn phương án giải quyết.
Nếu không đạt được thỏa thuận, người có quyền lợi bị ảnh hưởng có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết. Việc một người đang ở trong nhà chỉ là một tình tiết của vụ việc; quyền hưởng di sản vẫn phải được xem xét trên cơ sở pháp luật và chứng cứ.
Trước khi sang tên hoặc định đoạt nhà đất cha mẹ để lại, gia đình cần xác định đầy đủ di sản và những người có quyền hưởng. Một thỏa thuận rõ ràng, tôn trọng quyền lợi của các bên sẽ giúp hạn chế tranh chấp và gìn giữ quan hệ gia đình.
