Khi tranh chấp phát sinh, câu hỏi thường trực được đặt ra là: “Pháp luật có bảo vệ tôi không?” Câu trả lời, đáng tiếc, nhiều khi không như mong đợi.
Về nguyên tắc, pháp luật không cấm thỏa thuận miệng. Tuy nhiên, pháp luật chỉ bảo vệ những gì có thể chứng minh. Trong tố tụng dân sự và thương mại, chứng cứ là nền tảng. Khi không có hợp đồng, không có văn bản xác nhận, không có biên bản làm việc hay email trao đổi thể hiện rõ nội dung thỏa thuận, người bị thiệt hại sẽ rơi vào thế yếu ngay từ đầu.
Thực tế cho thấy, trong phần lớn các vụ tranh chấp liên quan đến thỏa thuận miệng, bên vi phạm thường là bên phủ nhận. Khi đó, gánh nặng chứng minh không thuộc về người thất hứa, mà thuộc về người đã tin tưởng và thực hiện nghĩa vụ trước. Đây chính là nghịch lý pháp lý khiến không ít người “đúng về lý, nhưng thua về chứng cứ”.
Một rủi ro lớn khác của thỏa thuận miệng là không xác định rõ các yếu tố cốt lõi của quan hệ pháp lý: thời hạn thực hiện, điều kiện thanh toán, trách nhiệm khi vi phạm, mức phạt hay bồi thường thiệt hại. Khi mọi thứ chỉ tồn tại trong lời nói, mỗi bên có thể diễn giải theo một cách khác nhau, và pháp luật không thể đứng ra lấp đầy khoảng trống đó bằng suy đoán.
Tòa án không xét xử bằng cảm tính hay mối quan hệ quen biết. Tòa án xét xử dựa trên hồ sơ. Trong bối cảnh đó, niềm tin – dù là thật – cũng không thể thay thế cho chứng cứ pháp lý. Không ít doanh nghiệp mất tiền không phải vì thiếu hiểu biết pháp luật, mà vì chủ quan, nể nang, hoặc đánh đổi sự an toàn pháp lý để lấy sự “thuận tiện” trước mắt.
Từ thực tiễn tư vấn, tôi cho rằng bài học quan trọng nhất cần được nhắc lại, đặc biệt với doanh nghiệp, là: đừng chuyển tiền khi chưa có văn bản; đừng giao hàng khi chưa có xác nhận; và đừng để pháp lý đứng ngoài các mối quan hệ làm ăn. Một hợp đồng đơn giản, một email xác nhận, hay một biên bản làm việc có chữ ký đôi khi là ranh giới giữa an toàn và tranh chấp kéo dài nhiều năm.
Thỏa thuận miệng chỉ “ổn” khi không có tranh chấp. Nhưng khi tranh chấp xuất hiện, nó thường trở thành điểm mù pháp lý khiến người thiệt hại không biết dựa vào đâu để bảo vệ quyền lợi của mình. Tiền là thật, tổn thất là thật, nhưng nếu không có chứng cứ đi kèm, con đường pháp lý sẽ rất gian nan.
Pháp luật không trừng phạt sự thiếu hiểu biết. Pháp luật chỉ trừng phạt sự chủ quan. Và trong một môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, cái giá của một thỏa thuận miệng có thể không chỉ là tiền, mà còn là thời gian, uy tín và niềm tin.
TS. Thái Ngọc Sơn
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Pháp lý & Công chúng ILPAI
