Có nên thuê luật sư ngay khi làm việc với cơ quan thuế?

Nhiều doanh nghiệp chỉ tìm đến luật sư khi “mọi chuyện đã rồi”: biên bản đã ký, kết luận thanh tra đã ban hành, thậm chí quyết định xử phạt đã có hiệu lực. Nhưng trong làm việc với cơ quan thuế, thời điểm có luật sư sớm hay muộn đôi khi quyết định mất – còn hàng tỷ đồng, và cả uy tín của doanh nghiệp.

Câu chuyện từ một cuộc kiểm tra thuế rất “bình thường”

Anh H., giám đốc một công ty thương mại tại TP. HCM, nhận được Quyết định kiểm tra thuế với tâm lý khá thoải mái. “Công ty mình làm ăn đàng hoàng, sổ sách đầy đủ, có gì mà lo” – anh nghĩ vậy.

Ngày đầu làm việc, đoàn kiểm tra yêu cầu giải trình một số hóa đơn đầu vào, chi phí tiếp khách, chi phí hoa hồng. Kế toán trình bày theo hiểu biết nghiệp vụ, ký xác nhận vào biên bản làm việc vì “chỉ là ghi nhận thông tin ban đầu”.

Sang ngày thứ ba, đoàn kiểm tra có một số ý kiến: “Những khoản này có dấu hiệu không được trừ.”; “Doanh nghiệp cần giải trình rõ nguồn gốc, bản chất giao dịch.”; ...

Lúc này anh H. mới gọi cho chuyên gia ILPAI.

Chuyên gia ILPAI xem hồ sơ, chỉ ra một thực tế lạnh lùng: Một số nội dung đã bị “khóa chặt” ngay từ biên bản làm việc đầu tiên; Có khoản nếu giải trình khác ngay từ đầu thì còn cơ hội bảo vệ, nhưng nay đã rất khó xoay chuyển.

Hậu quả: doanh nghiệp bị truy thu, phạt và tính tiền chậm nộp hàng trăm triệu đồng. Không đến mức phá sản, nhưng là một cái giá đắt cho sự chủ quan.

Vấn đề ILPAI đặt ra ở đây là: Vì sao làm việc với cơ quan thuế không chỉ là “chuyện kế toán”?

Rất nhiều doanh nghiệp nhầm tưởng:

Thuế là việc của kế toán
Luật sư chỉ cần khi khởi kiện, tranh chấp
Thực tế thì ngược lại.

Làm việc với cơ quan thuế là quá trình pháp lý – hành chính gồm:

Quyết định kiểm tra / thanh tra
Phạm vi, thời kỳ kiểm tra
Biên bản làm việc
Biên bản kiểm tra
Dự thảo kết luận
Giải trình – đối thoại
Khiếu nại (nếu có)

Bởi: mỗi câu chữ trong biên bản đều có giá trị pháp lý; Mỗi lần ký là một lần doanh nghiệp “chấp nhận” một cách hiểu pháp luật nhất định.

Kế toán giỏi nghiệp vụ, nhưng:

Không phải lúc nào cũng nắm chiến lược pháp lý
Không có chức năng bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp khi xảy ra bất đồng pháp luật

Thuê luật sư sớm – doanh nghiệp được gì?
1. Xác lập “vị thế pháp lý” ngay từ đầu
Luật sư giúp doanh nghiệp:

Xác định phạm vi kiểm tra hợp pháp hay không
Kiểm soát nội dung trao đổi, tránh “nói thừa – ký vội”
Định hướng cách giải trình đúng bản chất giao dịch

2. Ngăn rủi ro trước khi nó trở thành vi phạm
Nhiều khoản chi:

Có thể bảo vệ được
Nhưng nếu giải trình sai hướng → tự biến thành “chi phí không hợp lý”
Luật sư không làm thay kế toán, nhưng đặt câu hỏi đúng, chốt lập luận đúng, định vị đúng ranh giới pháp luật.

3. Giảm thiểu thiệt hại, kể cả khi có sai sót
Ngay cả khi doanh nghiệp có lỗi:

Luật sư vẫn có thể giúp giảm mức truy thu
Chuyển lỗi từ “cố ý” sang “khách quan”
Tránh áp dụng chế tài nặng nhất

Quan điểm của Viện Nghiên cứu Pháp lý & Công chúng ILPAI

Từ thực tiễn tư vấn cho nhiều doanh nghiệp, ILPAI cho rằng: Thuê luật sư khi làm việc với cơ quan thuế không phải là để đối đầu, mà để làm việc đúng luật – đúng vị thế – đúng quyền.

Doanh nghiệp không cần luật sư cho mọi cuộc kiểm tra nhỏ, nhưng rất nên có luật sư khi:

Kiểm tra thuế nhiều năm
Có dấu hiệu loại chi phí, truy thu lớn
Liên quan hóa đơn, giao dịch liên kết, chuyển giá
Cần giải trình bản chất giao dịch phức tạp

ILPAI cũng lưu ý một nguyên tắc quan trọng: Luật sư càng vào sớm, chi phí càng thấp – hiệu quả bảo vệ càng cao.
Luật sư vào muộn thường chỉ còn làm “cấp cứu pháp lý”.

Kết lại – câu hỏi không phải là “có nên” mà là “khi nào”